Perry Anderson – Althusser’in Kavram Seti Üzerine

perry anderson                                                                                                                                                                                              Althusser, ‘epistemolojik kopuş’ ve ‘sorunsal’ (problematic) kavramlarını sırasıyla Bachelard ve Canguilhem’den, ‘belirtisel (semptomatik) okuma’ ve ‘merkezsiz yapı’ fikirlerini, Freud ve Heidegger’i sentezleyen psikanalist Lacan’dan, türetilmiş bir sözcük olan ‘üstbelirlenme’ (surdétermination) kavramını da doğrudan Freud’dan almıştır.

Althusser’in, bunlar dışında, kullandığı kavramlar ve önermeler olduğu gibi Spinoza kaynaklıdır. Althusser’in metinlerinde bilginin nesneleri ile gerçek nesneler arasındaki kesin ayrım, Spinoza’nın ünlü ‘idea ve ideatum’ ayrımından alınmıştır. Bu ikiciliğin iki kutbunu birleştiren gizli bircilik (monizm) de Spinoza’nın töz ve Varlık’ın birliği anlayışından türetilmiştir. ‘Üretimin genel özü’ önermesinin kaynağı da Spinoza’nın şu özdeyişidir: “Fikirlerin (idea) düzeni ve aralarlndaki bağlantılar ile nesnelerin düzeni ve bağlantıları eşbiçimlidir (homolog)” (Etika, 2.bölüm, 7.önerme).

Althusser’in, Kapital’i Okumak adlı derlemede, üretim tarzı ve toplumsal formasyon ilişkisini açıklarken kullandığı ‘yapısal nedensellik’ (structural causality) kavramı Spinoza’nın Tanrı’nın bir ‘causa immanens’ (içkin neden) olduğu görüşünü birebir yansıtır. Yine onun ‘teorik anti-hümanizmi’ de, yani, insanları ya da sınıfları tarihin bilinçli özneleri olarak görmeyip onları toplumsal ilişkilerin irade dışı taşıyıcıları (vektörel unsurları) olarak ele alması, Spinoza’nın, “gerçekte insanların daima bilincinde olmadıkları (sosyal ve ruhsal) kanunlarca yönetildikleri halde, iradelerini kullanırken her bakımdan özgür olduklarına inanmalarının yarattığı özgürlük yanılsaması” önermesini benimsediğini gösterir. Spinoza özgürlüğü şöyle tanımlıyordu: “İnsanlardaki özgürlük fikri, yapıp etmelerinin nedenlerini bilmemelerinden kaynaklanır.” (Etika, 2.bölüm, 35.önerme)

Kaynak: Anderson, Perry (2007) Batı Marksizmi Üzerine Düşünceler, İstanbul: Birikim.